Banknot polimerowy to środek płatniczy wytworzony na cienkiej, elastycznej folii z tworzywa sztucznego, a nie na papierze celulozowym. Dzięki temu lepiej znosi wilgoć, zabrudzenia i wielokrotne zginanie. W artykule wyjaśniamy najważniejsze różnice, podajemy konkretne przykłady emisji i opisujemy zabezpieczenia stosowane przez banki centralne.
Czym jest banknot polimerowy?
Banknot polimerowy to forma pieniądza, w której tradycyjne podłoże papierowe zastąpiono cienką folią polimerową. Materiał ten wykazuje wysoką odporność na rozciąganie, rozdarcie i działanie wody. W praktyce oznacza to, że tego typu emisje pozostają czytelne i estetyczne znacznie dłużej niż ich papierowe odpowiedniki.
Pierwsze nowoczesne banknoty polimerowe pojawiły się w Australii pod koniec lat 80. XX wieku, ale w Polsce przełom nastąpił dopiero w 2014 roku. Wtedy Narodowy Bank Polski po raz pierwszy wyemitował banknot kolekcjonerski na podłożu polimerowym.
Jakie są różnice między banknotem polimerowym a papierowym?
Różnica zaczyna się od samego nośnika. Banknot papierowy powstaje z włókien celulozowych, często z dodatkiem bawełny, natomiast polimerowy z przezroczystej lub barwionej folii. To wpływa na zachowanie w kontakcie z wodą, potem i tłuszczem.
Bank Anglii przy okazji pierwszej polimerowej „piątki” podkreślał, że nowy banknot ma wymiary 125 x 65 mm, czyli jest o 15 procent mniejszy od papierowego odpowiednika. Mniejsze wymiary ułatwiają przechowywanie, ale nie są regułą – projekty różnią się między krajami i nominałami.
| Cecha | Banknot papierowy | Banknot polimerowy |
| Podłoże | Włókna celulozowe, często z dodatkiem bawełny | Folia polimerowa |
| Odporność na wilgoć | Chłonie wodę, łatwo ulega deformacji | Nie chłonie wilgoci, szybko schnie |
| Trwałość w obiegu | Zużywa się szybciej, częściej wymaga wymiany | Wytrzymuje dłużej, także w trudnym klimacie |
| Zabezpieczenia | Znak wodny, nitka zabezpieczająca, mikrodruk | Okienko przezroczyste, hologram, farba zmienna optycznie |
| Utylizacja po wycofaniu | Łatwiejsza do zniszczenia | Wymaga przetworzenia tworzywa sztucznego |
Jakie zabezpieczenia mają banknoty polimerowe?
W polimerowych emisjach łączy się cechy druku zabezpieczonego z możliwościami, jakie daje tworzywo. Do najczęściej spotykanych elementów należą:
- przezroczyste okienko z nadrukowanym wizerunkiem,
- hologram zmieniający obraz przy pochylaniu banknotu,
- mikrodruki widoczne dopiero pod lupą,
- farby zmienne optycznie reagujące na kąt obserwacji.
Przezroczyste okienko
W polskim banknocie 20 zł z 2014 roku okienko zawiera holograficzny wizerunek Belwederu. Podobne rozwiązanie zastosowano w brytyjskim banknocie 5 funtów z 2016 roku, gdzie w okienku umieszczono portret królowej Elżbiety II.
Tego elementu nie da się odtworzyć na zwykłej drukarce, bo wymaga precyzyjnego łączenia warstw folii i farb. Właśnie dlatego okienko uznaje się za jedną z najskuteczniejszych barier przed fałszerstwem.
Hologram i farba zmienna optycznie
W brytyjskiej pięciofuntówce jeden z hologramów przedstawia rozetę w Blenheim Palace, miejscu urodzenia Winstona Churchilla. Z kolei polski banknot ma roślinny element graficzny zmieniający kolor w zależności od kąta obserwacji.
Mikrodruk i numeracja
Pod portretem królowej Elżbiety II na banknocie 5 funtów znajdują się mikronapisy złożone z liter i cyfr, które są czytelne dopiero pod mikroskopem. W polskiej emisji zastosowano również druk stalorytniczy, mikrodruki oraz numerację typograficzną.
Połączenie tych technik sprawia, że fałszerz musi odwzorować zarówno strukturę folii, jak i skomplikowane warstwy graficzne. To podnosi koszt i czas potencjalnego procederu.
Pierwszy polski banknot polimerowy
Narodowy Bank Polski wyemitował swój pierwszy polimerowy banknot 5 sierpnia 2014 roku. Był to banknot kolekcjonerski o nominale 20 zł z okazji 100. rocznicy utworzenia Legionów Polskich, w nakładzie do 50 000 sztuk.
Pierwszy polski banknot polimerowy NBP wyemitował 5 sierpnia 2014 roku z okazji 100. rocznicy utworzenia Legionów Polskich.
Projekt i emisja
Na przedniej stronie znalazł się portret Marszałka Józefa Piłsudskiego, a na odwrocie – Krzyż Wielki Orderu Virtuti Militari, odznaka I Brygady Legionów Polskich oraz orzełek legionowy. Projekt przygotował Andrzej Heidrich wiele lat wcześniej, jeszcze przed denominacją złotego.
Doświadczenie produkcyjne PWPW
Za produkcję odpowiadała Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych. Firma musiała przenieść projekt pierwotnie przeznaczony na papier na podłoże polimerowe, co wymagało przystosowania całej technologii druku.
Wcześniej PWPW testowała to podłoże między innymi na pseudo-banknocie z wizerunkiem pszczoły miodnej z 2012 roku. W styczniu 2013 roku spółka uzyskała certyfikat Guardian Printer Accreditation, który potwierdza zdolność do produkcji banknotów polimerowych zgodnie z wymogami systemu Guardian.
Na świecie tylko kilkanaście firm legitymuje się takim dokumentem. Dzięki temu PWPW może realizować zamówienia także dla innych banków centralnych, nie tylko dla NBP.
Gdzie stosuje się banknoty polimerowe?
Bank Anglii wprowadził swoją pierwszą polimerową piątkę 13 września 2016 roku. Awers przedstawiał królową Elżbietę II, a rewers Winstona Churchilla, Pałac Westminsterski, Big Bena oraz medal Nagrody Nobla, który Churchill otrzymał w 1953 roku w dziedzinie literatury. Papierowe piątki pozostały w obiegu do 5 maja 2017 roku, po czym można je było wymieniać wyłącznie w oddziałach Banku Anglii.
Bank Anglii wprowadził pierwszy polimerowy banknot 13 września 2016 roku – było to 5 funtów z wizerunkiem Winstona Churchilla.
W kolejnych latach Wielka Brytania rozszerzyła serię o banknot 10 funtów z Jane Austen w 2017 roku oraz 20 funtów z J.M.W. Turnerem w 2020 roku. Także w 2026 roku wiele banków centralnych prowadzi konsultacje w sprawie nowych polimerowych emisji, co potwierdza globalny kierunek zmian.
Polskie banknoty obiegowe nadal powstają na papierze, ale doświadczenie z emisją kolekcjonerską pokazało, że PWPW potrafi realizować zamówienia także dla innych banków centralnych, głównie z regionów o wilgotnym i gorącym klimacie.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Czym różni się banknot polimerowy od papierowego pod względem materiału?
Banknot polimerowy wykonany jest z cienkiej folii tworzywowej zamiast włókien celulozowych i bawełny, co zmienia jego właściwości fizyczne.
Dlaczego banknoty polimerowe są trwalsze w obiegu?
Folia polimerowa jest odporna na rozdarcie, wilgoć i zabrudzenia, dzięki czemu wydłuża czytelność i estetykę emisji.
Jakie zabezpieczenia stosuje się w banknotach polimerowych?
Stosuje się przezroczyste okienka, hologramy, mikrodruki i farby zmienne optycznie, które utrudniają fałszerstwo.
Co to jest przezroczyste okienko i dlaczego jest skuteczne?
To precyzyjnie zintegrowany fragment folii z nadrukiem, którego nie da się odwzorować zwykłą drukarką, co czyni je trudnym do podrobienia.
Kiedy pojawił się pierwszy polimerowy banknot w Polsce i o jakim nominale?
Pierwszy polimerowy banknot NBP wyemitowano 5 sierpnia 2014 roku jako kolekcjonerską dwudziestozłotówkę.
Jakie doświadczenie ma Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych w produkcji polimerów?
PWPW adaptowała projekty do folii, prowadziła testy od 2012 roku i uzyskała certyfikat Guardian Printer Accreditation, potwierdzający zdolność produkcji takich banknotów.
Gdzie i kiedy wprowadzono pierwsze współczesne banknoty polimerowe na świecie?
Nowoczesne polimerowe banknoty pojawiły się najpierw w Australii pod koniec lat 80. XX wieku, a Bank Anglii wprowadził polimerową piątkę w 2016 roku.
