Historia banknotów – jak ewoluował pieniądz papierowy?

Pieniądz papierowy narodził się w Chinach – najpierw jako certyfikaty kupieckie i kwity depozytowe, a w powszechnym obiegu zaczął funkcjonować za dynastii Song. W Europie podobne rozwiązania pojawiły się w XVII wieku, przede wszystkim w Szwecji i Anglii. W artykule znajdziesz najważniejsze etapy ewolucji, od chińskich pieniędzy lekkich po współczesne zabezpieczenia stosowane na papierowych znakach płatniczych.

Jak narodził się pieniądz papierowy w Chinach?

Zanim w obiegu znalazły się papierowe znaki, handel opierał się na pieniądzu kruszcowym – monetach bitych z metali, niekiedy szlachetnych. Aby papierowy pieniądz mógł w ogóle powstać, konieczne było wcześniejsze opanowanie techniki produkcji papieru i rozwój technik drukarskich. Chiny spełniały oba warunki, dlatego to właśnie tam pojawiły się pierwsze próby.

Najstarsze wzmianki o tak zwanych pieniądzach lekkich pochodzą z 118 r. p.n.e., z czasów dynastii Han. Były to dokumenty z pergaminu, zdobione haftem i rycinami, pełniące prawdopodobnie rolę weksli. Nie zachowały się żadne egzemplarze i nie ma pewności, czy były biletami skarbowymi, kwitami depozytowymi czy instrumentami podatkowymi.

Za pierwsze pieniądze papierowe o charakterze użytkowym uznaje się feiqian z okresu dynastii Tang. Nazywano je latającymi pieniędzmi, bo kupcy, oficerowie armii i przedstawiciele rządu mogli zdeponować monety w jednej prowincji, a odebrać ich równowartość w innej. Certyfikaty te nie funkcjonowały jeszcze jako powszechny środek wymiany, ale można je było przekazywać kontrahentom.

W kolejnych dynastiach zmieniały się formy i rola tych dokumentów:

W czasach dynastii Ming ogromna emisja bez pokrycia w kruszcu doprowadziła do gwałtownej inflacji i utraty zaufania do papierowych pieniędzy. Dopiero reforma walutowa z 1375 roku wprowadziła banknot o nominale 1000 miedziaków wen. Dynastia Qing przez długi czas unikała własnych emisji, zastępując papier płytkami z drewna bambusa o długości od 2,5 do 15 cm. W 1853 roku powrócił pieniądz papierowy, potrzebny na walki z powstaniem tajpingów, a w 1859 roku ukazał się banknot o nominale 2000 wen.

Jak banknoty dotarły do Europy?

Opowieści Marco Polo sprawiły, że Europejczycy wiedzieli o chińskim pieniądzu papierowym, choć długo traktowali to jako ciekawostkę. W XIV wieku kupcy z Włoch i Flandrii posługiwali się wekslami nota di banco – początkowo imiennymi, później wystawianymi na okaziciela. Weksel pełnił coraz więcej funkcji i stał się protoplastą późniejszego banknotu.

Pieniądz papierowy okazał się znacznie wygodniejszy w użyciu od złotych czy srebrnych monet, dlatego emitenci mogli wprowadzać go do obiegu w większych ilościach, niż wynikało z pokrycia w kruszcu.

W 1574 roku podczas oblężenia Lejdy wybijano monety tekturowe z okładek ksiąg parafialnych. To kryzysowe rozwiązanie pokazało, że nośnik wartości może być umowny. Za miejsce narodzin europejskich banknotów uznaje się jednak XVII-wieczną Szwecję.

Dlaczego Szwecja odegrała tu główną rolę?

Szwecja prowadziła liczne wojny i cierpiała na brak złota oraz srebra. W systemie pieniądza kruszcowego ilość metalu musiała odpowiadać wartości nominalnej, więc tania miedź stworzyła problem. Powstały platmynty, czyli pieniądz płytowy, którego egzemplarze osiągały wagę do 20 kilogramów.

W 1688 roku powołano Szwedzki Bank Państwowy, w którym można było deponować ciężkie platmynty i otrzymywać pokwitowania na okaziciela. Kwity krążyły jak zwykły pieniądz.

Jak powstał Bank Anglii i co zmienił?

Kilka lat później, w 1694 roku, powstał Bank Anglii. Jego papiery początkowo w całości pokrywano złotem, ale z czasem emitenci zaczęli wypuszczać więcej kwitów, niż mieli kruszcu – to otworzyło drogę do spekulacji i pierwszych panik finansowych.

Czym był system parytetu złota?

W 1844 roku w Anglii ukształtował się system parytetu złota, pierwszy ogólnoświatowy system walutowy. Przetrwał do I wojny światowej, a ostatecznie zakończył się w 1971 roku, gdy Stany Zjednoczone zawiesiły wymienialność waluty na złoto. Wcześniej, podczas wojny secesyjnej, USA wprowadziły obowiązek przyjmowania rządowych pieniędzy – na greenbackach znalazła się klauzula legal tender, czyli prawny środek płatniczy.

Jak wyglądały początki polskich banknotów?

Pierwsze polskie papiery wartościowe o charakterze pieniężnym puszczono w obieg 16 sierpnia 1794 roku w Warszawie, w czasie insurekcji kościuszkowskiej. Były to bilety skarbowe o nominałach 4 i 5 złotych, a ich zadaniem było finansowanie walk powstańczych z Rosją. Emisją zajmowała się Rada Najwyższa Narodowa.

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku utrzymano marki polskie wprowadzone przez Polską Krajową Kasę Pożyczkową. Ta waluta przejściowa była emitowana w latach 1919–1923, a jej banknoty drukowano zarówno w Polsce, jak i za granicą. Dopiero reforma Władysława Grabskiego w 1924 roku przyniosła złotego polskiego i nowe papiery oparte na stabilniejszych podstawach.

Banknoty złotowe II Rzeczypospolitej obejmowały nominały od 1 do 5000 złotych. Część z nich wydrukowano jeszcze w 1919 roku z datą emisji 28 lutego 1919. Najcenniejszy okaz z tego okresu to nieobiegowy banknot 10 zł, wycofany ze względu na mało czytelną klauzulę prawną.

Na terenie Generalnej Guberni Niemcy nakazali Polakom składać przedwojenne 100-złotówki z księciem Józefem Poniatowskim, a po ostemplowaniu wprowadzili je ponownie. Właściwy trzon obiegu stanowiły tak zwane młynarki – emisje z 1 marca 1940 i 1 sierpnia 1941, obejmujące nominały od 1 do 500 zł. Fałszerstwa służyły też walce ekonomicznej: w Anglii podrabiano dla podziemia banknoty 50 i 500 zł zwane góralami, a w Getcie Łódzkim funkcjonowały fałszywe banknoty dwumarkowe. Z późniejszego okresu PRL pochodzi tajna seria Miasta Polskie o kryptonimie E-71, produkowana w latach 1971–1973 z nominałami od 1 do 2000 zł.

Jak zmieniały się techniki druku i zabezpieczenia?

Współczesny papier banknotowy produkuje się ze ścieru drzewnego, celulozy i surowca włóknistego, takiego jak szmaty bawełniane. Coraz częściej stosuje się też podłoża polimerowe pozbawione celulozy – pionierem była Australia, a w ślad za nią poszły Kanada, Wielka Brytania i Nowa Zelandia. Każdy banknot ma awers z nazwą emitenta, nominałem i motywami dekoracyjnymi oraz rewers, który bywa równie bogaty lub celowo uproszczony.

Do produkcji wykorzystuje się kilka technik druku. Druk offsetowy pracuje z rozdzielczością 8000 dpi i dokładnością 0,05 mikrona, typografia nadaje indywidualny numer seryjny, a wklęsłodruk intaglio pozostawia wypukłą warstwę farby. Hologram lub folię hot-stampingową nanosi się typograficznie, natomiast farbę zmienną optycznie nadrukowuje się sitodrukiem.

Na polskim banknocie 200 zł po denominacji z 1995 roku widać znak wodny z Zygmuntem Starym, wypukły staloryt i farbę zmienną optycznie. W owalu przetłoczenie pokazuje koronę lub liczbę 200 w zależności od kąta patrzenia.

Które zabezpieczenia widać gołym okiem?

Do najbardziej rozpoznawalnych zabezpieczeń na współczesnych nośnikach pieniężnych należą:

• znak wodny,
• nitka zabezpieczająca,
• hologram lub folia hot-stampingowa,
• mikrodruk,
• element zmieniający kolor pod wpływem kąta patrzenia.

Co widać dopiero w ultrafiolecie lub podczerwieni?

Nie wszystkie cechy są widoczne bez specjalnego sprzętu. W ultrafiolecie ujawniają się ukryte obrazy, a w podczerwieni często znika część rysunku – na polskim banknocie 200 zł w promieniowaniu IR widoczna jest tylko połowa orła. Mikrodruk bywa tak drobny, że na banknocie 20 USD nad ramieniem Andrew Jacksona znajduje się tekst The United States of America 20 USA 20 USA. Recto-verso tworzy natomiast obraz widoczny dopiero w prześwicie, złożony z elementów po obu stronach.

Jak ustalano nominały i kto mógł emitować pieniądze?

Przez długi czas prawo emisji banknotów miał w zasadzie każdy bank, a ich przyjmowanie i wymiana na kruszec zależały od dobrej woli stron. Porządkowanie zasad nastąpiło w XIX wieku, a obecnie emisją zajmuje się zwykle bank centralny. Wyjątki nadal istnieją – na przykład funt Świętej Heleny i dolar Hongkongu są ściśle związane z oficjalną walutą i gwarantowane przez rząd lub bank centralny.

Ważną zasadą stało się też dopasowanie nominałów do realiów płacowych. Najwyższy nominał nie powinien przekraczać poziomu średniej płacy, bo banknoty o astronomicznych sumach wywołują negatywne skutki psychologiczne. Dobrym przykładem jest banknot 500 rubli z 1912 roku, który odpowiadał kilkumiesięcznym zarobkom oficera armii rosyjskiej.

W historii pieniądza papierowego funkcjonowało kilka pojęć, które dziś bywają używane zamiennie, ale pierwotnie miały inne znaczenie:

Do 1982 roku na polskich papierach widniał napis: Bilety Narodowego Banku Polskiego są prawnym środkiem płatniczym w Polsce, a po 1982 roku zmieniono go na: Banknoty emitowane przez Narodowy Bank Polski są prawnym środkiem płatniczym w Polsce. Ostatnim banknotem w pierwotnym znaczeniu był dolar amerykański, który od 1971 roku również stał się biletem skarbowym.

Do 1971 roku dolar amerykański był ostatnim banknotem w pierwotnym znaczeniu – obecnie wszystkie pieniądze papierowe są biletami skarbowymi.

Współcześnie gotówka, czyli banknoty i bilon, tworzy agregat pieniężny M0. Udział samych banknotów w wartości gotówki w obiegu w Polsce