Awers – co to jest i jak rozpoznać tę stronę monety?

Awers to przednia, główna i oficjalna strona monety, na której emitent umieszcza symbole potwierdzające prawo emisji – najczęściej godło, nazwę państwa, portret lub imię władcy. Rozpoznasz go po powtarzalnych elementach, takich jak Orzeł Biały na polskich monetach, oraz po początku legendy. W dalszej części tekstu wyjaśniamy, jak odróżnić tę stronę od rewersu i jak unikać pomyłek z nominałem.

Czym jest awers i rewers?

Awers i rewers to pojęcia, które w numizmatyce i sztuce występują wyłącznie razem. W ogólnym znaczeniu pierwsza z tych stron bywa nazywana prawą, a druga lewą. Takie nazewnictwo dotyczy nie tylko monet, lecz także medali, orderów, odznak, plakietek, obrazów, rycin, grafik, ręcznie zdobionych druków, sztandarów czy przedmiotów liturgicznych. W ołtarzu skrzydłowym za przednią stronę uznaje się wewnętrzną część skrzydła, natomiast zdobienia rewersu widać po zamknięciu skrzydeł tak skonstruowanego ołtarza.

W polskiej terminologii numizmatycznej pojęć tych używa się przede wszystkim wobec monet. W przypadku pieniędzy papierowych poprawne są raczej sformułowania przednia i tylna część banknotu. Mimo to w języku potocznym można spotkać także określenia awers i rewers banknotu. Warto wiedzieć, że wyraz awers ma rodowód francuski – od avers – oraz łaciński, od adversus, co oznacza „zwrócony w przód”. Rewers wywodzi się z łacińskiego reversus, czyli „odwrócony”.

Strona główna monety zawiera podstawę prawną jej wybicia. To na niej widnieją elementy identyfikujące emitenta, a ich obecność potwierdza oficjalny charakter danego krążka. Dla numizmatyków ta strona ma większe znaczenie niż druga, ponieważ pozwala jednoznacznie przypisać monetę do państwa, władcy lub serii emisyjnej.

Jak rozpoznać awers monety?

Najszybszy sposób to sprawdzenie, która strona powtarza się w całej serii monet danego kraju. Strona oficjalna jest zwykle stała i zawiera te same elementy niezależnie od nominału, natomiast druga strona bywa zróżnicowana dla każdej wartości. Jeśli masz przed sobą kilka monet z jednego państwa, wskaż stronę ze wspólnym godłem, portretem lub nazwą emitenta – to będzie awers.

Jakie oznaczenia znajdziesz na awersie?

W polskiej tradycji numizmatycznej do najczęstszych oznaczeń na tej stronie należą:

• portret panującego lub jego imię,
• herb państwa lub nazwa kraju,
• początek legendy,
• znak emitenta lub symbol mennicy,
• rok emisji w niektórych układach.

Dlaczego nominał bywa mylący?

Wiele osób uznaje stronę z nominałem za ważniejszą i automatycznie nazywa ją przednią. W rzeczywistości w polskiej numizmatyce to najczęściej rewers zawiera wartość monety, chociaż nie jest to sztywna reguła. Pomyłka bierze się stąd, że dla użytkownika na co dzień ważniejsza jest informacja o wartości niż symbole prawne. Dlatego w potocznym rozumieniu dochodzi do odwrócenia ról.

Wbrew częstemu przekonaniu nominał zwykle leży na rewersie, a nie na awersie.

Dodatkowe zamieszanie pojawia się przy losowaniu metodą rzucania monetą. Pytanie „orzeł czy reszka?” wiąże się z tym, że na wielu monetach, w tym polskich, orzeł znajduje się właśnie na stronie przedniej. W tym kontekście popularne słowo reszka bywa synonimem rewersu, a orzeł bywa synonimem awersu. To potoczne, ale mocno zakorzenione rozróżnienie warto znać, nawet jeśli terminologia numizmatyczna jest precyzyjniejsza.

Jak wygląda sprawa z monetami euro?

W monetach euro sytuacja jest nietypowa, bo każda moneta ma wspólną stronę europejską z nominałem oraz indywidualną stronę narodową. Prawodawstwo Unii Europejskiej – a dokładnie zalecenie Komisji Europejskiej z 29 września 2003 roku, opublikowane w Dzienniku Urzędowym UE L Nr 264 z 15.10.2003 na stronach 38–39 – uznaje stronę narodową za awers, a stronę europejską za rewers. Narodowy Bank Polski przyjmuje identyczne stanowisko.

Warto jednak pamiętać, że w wielu polskich międzywojennych i powojennych aktach prawnych jako stronę główną wskazywano tę z nominałem, a stronę odwrotną stanowiła ta z orłem. Dlatego przy starszych monetach polskich warto sprawdzić konkretny akt prawny lub opis katalogowy, zamiast kierować się wyłącznie obecną praktyką.

Jak wygląda przednia strona polskich monet?

Na monetach emitowanych przez Narodowy Bank Polski przednia strona przedstawia wizerunek orła ustalony dla godła Rzeczypospolitej Polskiej. Pod orłem znajduje się oznaczenie roku emisji, a w otoku umieszczony jest napis RZECZPOSPOLITA POLSKA. Te elementy są stałe dla polskich złotówek i kolekcjonerskich monet, co ułatwia rozpoznanie oficjalnej strony również osobom, które nie zajmują się numizmatyką.

Na polskich złotówkach oficjalną stronę rozpoznasz po Orle Białym, roku emisji pod orłem oraz napisie RZECZPOSPOLITA POLSKA w otoku.

Na rewersie polskich monet najczęściej widnieje nominał oraz motywy graficzne nawiązujące do historii, kultury albo ważnych postaci. W obiegu mówi się więc o stronie z orłem i stronie z nominałem. To drugie określenie bywa mylące, bo strona z wartością nie jest stroną oficjalną, mimo że dla wielu użytkowników wydaje się najważniejsza.

Na starszych polskich monetach układ nie zawsze wyglądał tak samo. W części aktów prawnych z okresu międzywojennego i powojennego jako stronę główną traktowano właśnie stronę z nominałem, a stroną odwrotną była ta z orłem. Dlatego przy katalogowaniu starszych egzemplarzy trzeba uwzględniać kontekst historyczny i prawny danej emisji.

Jakie elementy monety towarzyszą oficjalnej stronie?

Moneta to nie tylko dwie płaskie powierzchnie. Na jej opis składają się również elementy trzecie, które pomagają w pełnej identyfikacji i ocenie stanu zachowania. Znajomość tych części ułatwia precyzyjne opisywanie zarówno strony przedniej, jak i odwrotnej, a także pozwala uniknąć nieporozumień przy wymianie informacji między kolekcjonerami.

Bok, krawędź i otok

Bok monety, nazywany też czasem rantem, może być gładki, ząbkowany, na przemian gładki i ząbkowany albo moletowany nieregularnie. W przypadku niektórych polskich monet o nominale 50 zł z serii Skarby Stanisława Augusta na boku pojawia się napis. Wykończenie boku ma znaczenie praktyczne, ponieważ ułatwia rozpoznawanie wartości osobom niewidomym i niedowidzącym. Krawędź natomiast oddziela bok od obu stron monety, a otok to linia biegnąca wzdłuż tej krawędzi, która zabezpiecza powierzchnię przed wytarciem.

Pole, egzerga i legenda

Środkowa część monety to pole. Często dzieli się je na lewą i prawą stronę, a w opisach katalogowych podaje się, co znajduje się w poszczególnych częściach pola. Egzerga to dolna część pola oddzielona poziomą linią; bywa nazywana odcinkiem lub cięciwą. Umieszcza się tam niekiedy daty, znaki mennicze albo fragmenty napisów, które nie mieszczą się w głównym układzie.

Legenda to napis znajdujący się na stronie przedniej lub odwrotnej. Wyraz pochodzi z łacińskiego legere, czyli czytać. Miejsce na napis może znajdować się na polu, w egzerdzie lub na boku. Na oficjalnej stronie monety często umieszcza się znak menniczy, czyli oznaczenie miejsca, w którym powstał dany egzemplarz. Dla kolekcjonerów takie detale bywają równie ważne jak główny motyw graficzny.